I. სტატიის შესახებ
კომპანიის წილის შეძენა თანამედროვე ბიზნესში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული და მნიშვნელოვანი გარიგებაა. ინვესტორი შეიძლება ყიდულობდეს წილს ახალ ბიზნესში, პარტნიორი ზრდიდეს მონაწილეობას კომპანიაში, ან ერთი კომპანია იძენდეს მეორე კომპანიის კონტროლს. თუმცა ასეთ გარიგებებთან ერთად ხშირად ჩნდება მნიშვნელოვანი კითხვა: როდის ექვემდებარება კომპანიის წილის შეძენა კონცენტრაციების კონტროლის რეჟიმს და არის თუ არა საჭირო საქართველოს კონკურენციისა და მომხმარებლის დაცვის სააგენტოს წინასწარი ნებართვა?
ბევრ შემთხვევაში კომპანიის წილის შეძენა მხოლოდ საკორპორაციო ან სახელშეკრულებო საკითხი არ არის. თუ გარიგება იწვევს სხვა ეკონომიკურ აგენტზე კონტროლის მოპოვებას და მონაწილე კომპანიები აღწევენ კანონით დადგენილ ზღვრულ ფინანსურ მაჩვენებლებს, ასეთი ტრანზაქცია შეიძლება კონკურენციის სამართლის ფარგლებში შეფასებას დაექვემდებაროს.
ეს სტატია დაგეხმარებათ გაიგოთ, რა არის კონცენტრაცია, როდის ითვლება კომპანიის წილის შეძენა კონცენტრაციად, რა შემთხვევაში არის საჭირო სააგენტოსთვის შეტყობინება, როგორ ნაწილდება კომპეტენცია კონკურენციის სააგენტოსა და სექტორულ მარეგულირებლებს შორის და რა სანქციები შეიძლება მოჰყვეს შეტყობინების გარეშე კონცენტრაციის განხორციელებას.
სტატია მომზადებულია საქართველოს კონკურენციის კანონმდებლობის, 2020 წლის რეფორმის, ასოცირების შეთანხმებით ნაკისრი ვალდებულებებისა და TB Legal-ის კონკურენციისა და საკორპორაციო სამართლის პრაქტიკული გამოცდილების საფუძველზე.
II. რატომ გახდა კონცენტრაციების კონტროლი მნიშვნელოვანი 2020 წლის რეფორმის შემდეგ?
ასოცირების შეთანხმებით ნაკისრი ვალდებულებების ფარგლებში, 2020 წლის 16 სექტემბერს საქართველოს პარლამენტმა კონკურენციის კანონმდებლობაში მნიშვნელოვანი ცვლილებები დაამტკიცა. ამ რეფორმის შედეგად ქართული კონკურენციის სამართალი არსებითად დაუახლოვდა ევროპულ სტანდარტებს.
ცვლილებების შედეგად დაიხვეწა ძირითადი ცნებები, გაძლიერდა აღსრულების მექანიზმები და შეიქმნა უფრო სისტემური სამართლებრივი ჩარჩო. თუმცა ბიზნესისთვის ერთ-ერთი ყველაზე პრაქტიკული სიახლე სწორედ კონცენტრაციების კონტროლის მიმართულებას უკავშირდება.
რეფორმამდე კონცენტრაციების კონტროლის სისტემა ნაკლებად ეფექტიანი იყო. მართალია, კანონმდებლობა გარკვეული ფორმით იცნობდა კონცენტრაციებთან დაკავშირებულ მოთხოვნებს, მაგრამ არ არსებობდა საკმარისად გამართული და სანქცირებადი მექანიზმი შეტყობინებას დაქვემდებარებული კონცენტრაციის სააგენტოს გვერდის ავლით განხორციელების შემთხვევაში.
2020 წლის შემდეგ მდგომარეობა არსებითად შეიცვალა. კონცენტრაციების კონტროლი გახდა უფრო მკაფიო, წინასწარ განსაზღვრული და რეალურად სანქცირებადი რეჟიმი. შედეგად, კომპანიის წილის შეძენის, შერწყმის ან სხვა კომპანიაზე კონტროლის მოპოვების პროცესში ბიზნესმა კონკურენციის სამართლის რისკებიც უნდა შეაფასოს.
III. რა არის კონცენტრაცია კონკურენციის სამართალში?
კონცენტრაცია კონკურენციის სამართალში გულისხმობს ისეთ გარიგებას ან სტრუქტურულ ცვლილებას, რომლის შედეგადაც იცვლება ბაზრის სტრუქტურა.
კანონი ერთმანეთისგან განასხვავებს კონცენტრაციის რამდენიმე ძირითად ფორმას.
პირველი არის ორი ან მეტი ეკონომიკური აგენტის შერწყმა. ეს არის შემთხვევა, როდესაც ორი ან მეტი კომპანია ერთიანდება და შედეგად იქმნება ერთი ეკონომიკური აგენტი.
მეორე არის კონტროლის მოპოვება სხვა ეკონომიკურ აგენტზე. ეს შეიძლება განხორციელდეს წილის, ფასიანი ქაღალდების ან აქტივების შეძენით, ხელშეკრულებით ან სხვა სამართლებრივი საშუალებით. ამ შემთხვევაში გადამწყვეტია არა მხოლოდ გარიგების ფორმა, არამედ ის, იწვევს თუ არა იგი სხვა კომპანიაზე კონტროლის მოპოვებას.
მესამე არის ერთობლივი საწარმოს შექმნა. თუ ორი ან მეტი პირი ქმნის ერთობლივ საწარმოს, რომელსაც დამოუკიდებელი ეკონომიკური ფუნქცია აქვს, ასეთი ოპერაციაც შეიძლება კონცენტრაციად ჩაითვალოს.
შესაბამისად, კონკურენციის სამართალში კონცენტრაცია არ შემოიფარგლება მხოლოდ ორი კომპანიის შერწყმით. პრაქტიკაში კონცენტრაციის რეჟიმში ხშირად ექცევა სწორედ კომპანიის წილის შეძენა, თუ ამ გზით მყიდველი იღებს კონტროლს სამიზნე კომპანიაზე.
IV. როდის შეიძლება კომპანიის წილის შეძენა ჩაითვალოს კონცენტრაციად?
ყველა წილის შეძენა კონცენტრაცია არ არის. მაგალითად, მცირე ოდენობის წილის შეძენა, რომელიც მყიდველს არ აძლევს კომპანიის გადაწყვეტილებებზე კონტროლის შესაძლებლობას, როგორც წესი, კონცენტრაციის სამართლებრივ რეჟიმში არ ექცევა.
კონცენტრაციის შეფასებისას მთავარია კონტროლის მოპოვების საკითხი. კონტროლი შეიძლება იყოს პირდაპირი ან არაპირდაპირი. იგი შეიძლება გამომდინარეობდეს წილების ოდენობიდან, ხმის უფლებებიდან, პარტნიორთა შეთანხმებიდან, მმართველ ორგანოებზე გავლენიდან, ვეტოს უფლებიდან ან სხვა ისეთი მექანიზმიდან, რომელიც მყიდველს აძლევს შესაძლებლობას გავლენა მოახდინოს კომპანიის სტრატეგიულ გადაწყვეტილებებზე.
ამიტომ კომპანიის წილის შეძენისას მხოლოდ პროცენტული მაჩვენებლის ნახვა საკმარისი არ არის. აუცილებელია შეფასდეს, რა უფლებები ახლავს ამ წილს, აქვს თუ არა მყიდველს კომპანიის მართვაზე გავლენა, შეუძლია თუ არა ბიუჯეტის, ბიზნეს გეგმის, დირექტორის დანიშვნის ან სხვა მნიშვნელოვანი საკითხების კონტროლი.
სწორედ ამ მიზეზით M&A ტრანზაქციებში კონკურენციის სამართლის ანალიზი უნდა ჩატარდეს გარიგების დასრულებამდე. თუ წილის შეძენა კონტროლის მოპოვებას იწვევს და ეკონომიკური ზღვრული მაჩვენებლებიც შესრულებულია, შეიძლება საჭირო გახდეს სააგენტოსთვის წინასწარი შეტყობინება.
საკორპორაციო სამართლის მიმართულებით დამატებით იხილეთ ჩვენი მომსახურების გვერდი: იურიდიული მომსახურება საკორპორაციო სამართალში.
V. რატომ ექვემდებარება კონცენტრაცია სახელმწიფო კონტროლს?
თავისუფალ საბაზრო ეკონომიკაში კომპანიების შერწყმა, წილის შეძენა, ინვესტორის შემოსვლა ან ერთობლივი საწარმოს შექმნა ბუნებრივი პროცესია. ასეთი ოპერაციები ხშირად ხელს უწყობს ბიზნესის ზრდას, ინვესტიციების მოზიდვას, ეფექტიანობის გაზრდას და ბაზრის განვითარებას.
თუმცა კონკურენციის სამართლის პერსპექტივიდან პრობლემა ჩნდება მაშინ, როდესაც ასეთი გარიგება ბაზრის სტრუქტურას ისე ცვლის, რომ იზრდება კონკურენციის შეზღუდვის რისკი.
კონცენტრაციამ შეიძლება შეამციროს ბაზარზე დამოუკიდებელი მოთამაშეების რაოდენობა. რაც ნაკლებია ბაზარზე დამოუკიდებელი კონკურენტი, მით უფრო მარტივია კოორდინაცია, ფასების პარალელური ზრდა ან კონკურენტული წნეხის შემცირება.
გარდა ამისა, კონცენტრაციის შედეგად შეიძლება ერთი სუბიექტის ხელში მოიყაროს თავი მნიშვნელოვანი საბაზრო ძალაუფლება. ზოგ შემთხვევაში ასეთი ძალაუფლება შეიძლება დომინანტურ მდგომარეობას მიუახლოვდეს ან პირდაპირ წარმოშვას იგი.
სწორედ ამიტომ, კონცენტრაციების კონტროლი არის წინასწარი კონტროლის მექანიზმი. სახელმწიფო გარიგებაში ერევა მანამდე, სანამ ბაზრის სტრუქტურა შეიცვლება და კონკურენციის შეზღუდვის რისკი რეალურად დადგება.
VI. როდის არის დაგეგმილი კონცენტრაცია პრობლემური?
დაგეგმილი კონცენტრაცია პრობლემურია მაშინ, როდესაც იგი შესაბამის ბაზარზე კონკურენციის არსებით შეზღუდვას იწვევს.
კანონის მიხედვით, კონკურენციის არსებითი შეზღუდვა, როგორც წესი, ივარაუდება მაშინ, როდესაც კონცენტრაცია წარმოქმნის დომინანტურ მდგომარეობას ან აძლიერებს უკვე არსებულ დომინანტურ მდგომარეობას.
თუ კონცენტრაციის შედეგად დომინანტური მდგომარეობა არ წარმოიშობა და არ ძლიერდება, ივარაუდება, რომ კონკურენციის არსებითი შეზღუდვაც არ არსებობს. ასეთ შემთხვევაში საწინააღმდეგოს დამტკიცების ტვირთი, როგორც წესი, სააგენტოს ეკისრება.
ხოლო თუ კონცენტრაცია დომინანტურ მდგომარეობას წარმოშობს ან აძლიერებს, ჩნდება პრეზუმფცია, რომ კონკურენცია არსებითად იზღუდება. ასეთ შემთხვევაში ეკონომიკურ აგენტებს შეიძლება დასჭირდეთ იმის დასაბუთება, რომ კონკრეტული კონცენტრაცია მაინც არ იწვევს კონკურენციის რეალურ შეზღუდვას ან შესაძლებელია შესაბამისი პირობებით მისი დაშვება.
თუ შეფასების შედეგად დადგინდა, რომ კონცენტრაცია არსებითად ზღუდავს კონკურენციას, სააგენტო გასცემს დასკვნას მისი დაუშვებლობის შესახებ. ასეთ შემთხვევაში კონცენტრაციის რეგისტრაცია ან განხორციელება დაუშვებელია.
VII. როდის არის საჭირო სააგენტოსთვის შეტყობინება?
ყველა კონცენტრაცია არ ექვემდებარება სააგენტოსთვის შეტყობინებას. წინასწარი კონტროლის რეჟიმი ვრცელდება მხოლოდ იმ შემთხვევებზე, როდესაც გარიგება აღწევს კანონქვემდებარე აქტით დადგენილ ეკონომიკურ მასშტაბს.
კონცენტრაცია ექვემდებარება შეტყობინებას, თუ კონცენტრაციის მონაწილე ეკონომიკური აგენტების ერთობლივი წლიური ბრუნვა საქართველოს ტერიტორიაზე აღემატება 20 მილიონ ლარს და კონცენტრაციაში მონაწილე მინიმუმ ორი ეკონომიკური აგენტიდან თითოეულის წლიური ბრუნვა აღემატება 5 მილიონ ლარს.
ეს ნიშნავს, რომ კომპანიის წილის შეძენა ყოველთვის არ საჭიროებს კონკურენციის სააგენტოს წინასწარ ჩართულობას. გადამწყვეტია ორი საკითხი: იწვევს თუ არა გარიგება კონტროლის მოპოვებას და აღწევს თუ არა იგი დადგენილ ბრუნვის ზღვრულ მაჩვენებლებს.
თუ ორივე პირობა სახეზეა, კონცენტრაცია, როგორც წესი, ექვემდებარება სააგენტოსთვის შეტყობინებას და წინასწარ შეფასებას.
VIII. სტრუქტურული და ქცევითი ღონისძიებები
კონცენტრაციების კონტროლი ყოველთვის არ სრულდება გარიგების აკრძალვით. თანამედროვე კონკურენციის სამართალი შესაძლებელს ხდის, რომ კონცენტრაცია დასაშვებად იქნეს მიჩნეული გარკვეული პირობებით.
ამ მიზნით გამოიყენება სტრუქტურული და ქცევითი ღონისძიებები.
სტრუქტურული ღონისძიებები ეხება საკუთრების, აქტივების ან წილების სტრუქტურას. მაგალითად, სააგენტომ შეიძლება მოითხოვოს გარკვეული აქტივის ან წილის გასხვისება, რათა შემცირდეს კონცენტრაციის ნეგატიური ეფექტი ბაზარზე.
ქცევითი ღონისძიებები კი მიმართულია ეკონომიკური აგენტის მომავალ ქცევაზე. მაგალითად, შეიძლება დაწესდეს გარკვეული ვალდებულებები მომხმარებლებთან, მომწოდებლებთან, კონკურენტებთან ან ბაზარზე წვდომასთან დაკავშირებით.
ამ მექანიზმების მიზანია, ერთი მხრივ შემცირდეს კონცენტრაციის შესაძლო უარყოფითი გავლენა კონკურენციაზე, ხოლო მეორე მხრივ გარიგება სრულად არ დაიბლოკოს, თუ მისი განხორციელება შესაბამისი პირობებით შესაძლებელია.
IX. ვინ განიხილავს შეტყობინებას – კონკურენციის სააგენტო თუ სექტორული მარეგულირებელი?
2020 წლის რეფორმის შედეგად კონკურენციის კანონმდებლობა გავრცელდა რეგულირებად სფეროებზეც. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ენერგეტიკის, კომუნიკაციების, საბანკო და სხვა რეგულირებული სექტორებისთვის.
თუმცა პრაქტიკაში აუცილებელია დადგინდეს, რომელ ორგანოს უნდა წარედგინოს შეტყობინება — კონკურენციის სააგენტოს თუ შესაბამის სექტორულ მარეგულირებელს.
თუ კონცენტრაციის მონაწილე ეკონომიკური აგენტები ერთსა და იმავე რეგულირებად სფეროს განეკუთვნებიან, კონტროლს, როგორც წესი, შესაბამისი მარეგულირებელი ორგანო ახორციელებს.
თუ კონცენტრაციაში მონაწილე მხოლოდ ერთი მხარეა რეგულირებადი სფეროს ეკონომიკური აგენტი, ან მონაწილეები სხვადასხვა რეგულირებად სფეროებს მიეკუთვნებიან, კონტროლს ახორციელებს კონკურენციის სააგენტო.
ამიტომ კონცენტრაციის დაგეგმვისას აუცილებელია წინასწარ განისაზღვროს არა მხოლოდ შეტყობინების ვალდებულების არსებობა, არამედ შესაბამისი კომპეტენტური ორგანოც.
კონკურენციის სამართლის მომსახურების შესახებ დამატებით იხილეთ ჩვენი გვერდი: იურიდიული მომსახურება კონკურენციის სამართალში.
ენერგეტიკის რეგულირებად სექტორში სამართლებრივი მხარდაჭერის შესახებ იხილეთ ჩვენი მომსახურების გვერდი: იურიდიული მომსახურება ენერგეტიკის სამართალში.
X. რა სანქცია შეიძლება მოჰყვეს შეტყობინების გარეშე კონცენტრაციას?
შეტყობინებას დაქვემდებარებული კონცენტრაციის სააგენტოს გვერდის ავლით განხორციელება უკვე რეალურად სანქცირებადია.
თუ ეკონომიკური აგენტი განახორციელებს კონცენტრაციას, რომელიც სააგენტოსთვის შეტყობინებას ექვემდებარებოდა, მაგრამ შეტყობინება არ წარადგინა, სააგენტო უფლებამოსილია დააკისროს ჯარიმა წინა ფინანსური წლის წლიური ბრუნვის 5 პროცენტამდე ოდენობით.
ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი რისკია მსხვილი კომპანიებისთვის, რადგან ჯარიმა შეიძლება იყოს ფინანსურად მძიმე.
გარდა ამისა, თუ სააგენტო დაადგენს, რომ შეტყობინების გარეშე განხორციელებულმა კონცენტრაციამ არსებითად შეზღუდა კონკურენცია, მას შეუძლია სასამართლოს მიმართოს და მოითხოვოს თავდაპირველი მდგომარეობის აღდგენა. ასეთ შემთხვევაში შეიძლება დადგეს საწარმოს ან მისი ნაწილის, წილის, აქტივების ან ფასიანი ქაღალდების გასხვისების, რეორგანიზაციის ან კონკრეტული ხელშეკრულების შეწყვეტის საკითხი.
ასევე, თუ ეკონომიკური აგენტი არ შეასრულებს სააგენტოს მიერ დაკისრებულ სტრუქტურულ ან ქცევით ღონისძიებებს, შესაძლებელია დამატებითი პასუხისმგებლობის დაკისრებაც.
XI. პრაქტიკული დასკვნა ბიზნესისთვის
კომპანიის წილის შეძენა ყოველთვის არ ნიშნავს, რომ კონკურენციის სააგენტოს წინასწარი ნებართვაა საჭირო. თუმცა თუ გარიგება იწვევს კონტროლის მოპოვებას და აკმაყოფილებს დადგენილ ბრუნვის ზღვრულ მაჩვენებლებს, იგი კონცენტრაციის რეჟიმში ექცევა და წინასწარ შეფასებას საჭიროებს.
ბიზნესისთვის მთავარი რისკი ის არის, რომ M&A ოპერაცია ან წილის შეძენა ხშირად მხოლოდ საკორპორაციო ან სახელშეკრულებო გარიგებად აღიქმება. რეალურად კი ზოგ შემთხვევაში ასეთი ტრანზაქცია კონკურენციის სამართლის წინასწარ ანალიზსაც მოითხოვს.
ამიტომ წილის შეძენამდე აუცილებელია შეფასდეს, იწვევს თუ არა გარიგება კონტროლის მოპოვებას, სრულდება თუ არა ბრუნვის ზღვრული მაჩვენებლები, რომელ ორგანოს უნდა წარედგინოს შეტყობინება და არსებობს თუ არა კონკურენციის არსებითი შეზღუდვის რისკი.
სწორად დაგეგმილი გარიგება ამცირებს როგორც ფინანსური სანქციის, ისე ტრანზაქციის შეფერხების ან ბათილობის რისკს.
XII. როგორ დაგეხმარებათ TB Legal?
TB Legal ეხმარება ბიზნესებს კომპანიის წილის შეძენის, M&A ტრანზაქციების და კონცენტრაციების კონტროლის საკითხების სამართლებრივ შეფასებაში.
ჩვენი მომსახურება მოიცავს გარიგების სტრუქტურის ანალიზს, კონტროლის მოპოვების შეფასებას, ბრუნვის ზღვრული მაჩვენებლების შემოწმებას, შესაბამისი კომპეტენტური ორგანოს განსაზღვრას, სააგენტოსთვის ან მარეგულირებლისთვის შეტყობინების მომზადებას და ტრანზაქციის სამართლებრივი რისკების წინასწარ შეფასებას.
ჩვენი მიდგომა აერთიანებს საკორპორაციო და კონკურენციის სამართლის ცოდნას. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ გარიგებებში, სადაც წილის შეძენა არა მხოლოდ კომპანიის შიდა სტრუქტურის ცვლილებაა, არამედ ბაზარზე კონტროლის, საბაზრო ძალაუფლების ან კონკურენციის შეზღუდვის შესაძლო რისკებსაც უკავშირდება.
თუ გეგმავთ კომპანიის წილის შეძენას, ინვესტორის შემოყვანას, შერწყმას ან სხვა კომპანიაზე კონტროლის მოპოვებას, მნიშვნელოვანია ტრანზაქციის კონკურენციის სამართლებრივი შეფასება გარიგების დასრულებამდე.
XIII. დასკვნა
კომპანიის წილის შეძენა ბიზნესისთვის შეიძლება იყოს ზრდის, ინვესტიციის მოზიდვის ან სტრატეგიული გაფართოების მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტი. თუმცა კონკურენციის სამართლის თვალსაზრისით ასეთი გარიგება ყოველთვის მხოლოდ კერძო მხარეთა შეთანხმება არ არის.
თუ წილის შეძენა იწვევს სხვა ეკონომიკურ აგენტზე კონტროლის მოპოვებას და მონაწილე კომპანიები აღწევენ დადგენილ ბრუნვის ზღვრულ მაჩვენებლებს, გარიგება შეიძლება დაექვემდებაროს კონცენტრაციის შეტყობინებას.
შეტყობინების ვალდებულების უგულებელყოფამ შეიძლება გამოიწვიოს მნიშვნელოვანი ფინანსური სანქცია, ტრანზაქციის სამართლებრივი გართულება და, გარკვეულ შემთხვევებში, თავდაპირველი მდგომარეობის აღდგენის მოთხოვნაც.
ამიტომ კომპანიის წილის შეძენამდე აუცილებელია არა მხოლოდ საკორპორაციო დოკუმენტების მომზადება, არამედ კონკურენციის სამართლებრივი რისკების წინასწარი შეფასებაც.
თუ გსურთ კომპანიის წილის შეძენის ან M&A ტრანზაქციის სამართლებრივი შეფასება, დაგვიკავშირდით – TB Legal დაგეხმარებათ გარიგების სწორად დაგეგმვასა და კონკურენციის სამართლებრივი რისკების მართვაში.
XIV. გამოყენებული წყაროები
სტატიაში გამოყენებულია შემდეგი წყაროები:
- „კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონი.
- საქართველოს კონკურენციისა და მომხმარებლის დაცვის სააგენტოს პრაქტიკა კონცენტრაციების კონტროლის მიმართულებით.
- TB Legal-ის პრაქტიკული გამოცდილება კონკურენციისა და საკორპორაციო სამართლის მიმართულებით.
შენიშვნა
წინამდებარე სტატია მომზადებულია ზოგადი საინფორმაციო მიზნებისთვის და არ წარმოადგენს ინდივიდუალურ სამართლებრივ კონსულტაციას ან იურიდიულ დასკვნას. კომპანიის წილის შეძენის, კონცენტრაციის შეტყობინების, სააგენტოს წინასწარი ნებართვისა და კონკურენციის სამართლის რისკების საკითხები შეიძლება განსხვავებულად შეფასდეს კონკრეტული გარიგების სტრუქტურის, კონტროლის მექანიზმების, ბრუნვის მაჩვენებლების, შესაბამისი ბაზრისა და მონაწილე ეკონომიკური აგენტების საქმიანობის გათვალისწინებით. კონკრეტულ ტრანზაქციაზე გადაწყვეტილების მიღებამდე რეკომენდებულია კვალიფიციური იურისტისგან ინდივიდუალური სამართლებრივი კონსულტაციის მიღება.
